Problem integralności prawa stosunku służbowego w teorii polskiego prawa administracyjnego
Warszawa : Instytut Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk, 2026
Seria: Rozprawy Prawnicze : seria monograficzna INP PAN
ISBN 9788366300897;
509 stron. Bibliografia, netografia, wykaz aktów prawnych, orzecznictwo na stronach 445-502.
In the monograph The Problem of Integrity of the Law of Service Relationships in the Theory of Polish Administrative Law, the author presents dogmatic and doctrinal considerations on the essence of the law of service relationships, its normative and supra-normative sources, the proper model and its transformations, the current state of affairs and proposals for further transformations in the philosophy and theory of Polish administrative law.
The research is organized into six chapters. Three of them provide a theoretical and legal analysis of the transformation of the law governing service relationships, which progressed from its full integration (the interwar period), through its decomposition (the post-war period), to its present-day atomization (the post-transformation era). Three other chapters address different dimensions of the topic. One chapter addresses methodological issues, including an explanation of basic concepts in this area. The next chapter examines the titular issue from the perspective of legal philosophy, focussing on the search for designations of public service (including service relationships). The final chapter summarizes the conclusions.
The starting point of the dissertation is the resolution (or adoption) of hypothetical assumptions regarding three fundamental issues. Firstly, there is the terminological issue of defining the boundaries of the research (from the perspective of the legal system). In this regard, it is necessary to take a “confrontational” approach from the perspective of public law (i.e. administrative law) and private law (i.e. labour law). The second assumption is a precise cataloguing of contemporary normative sources (laws) that constitute the law of service relationships in a broad sense. Finally, a logical research hypothesis is formulated for the entire dissertation, along with specific questions. Therefore, the first chapter of the book is titled “The Theory of the Law of Service Relationships in Administrative Law – Methodological Findings”.
The second chapter of the monograph is the actual opening for the analysis of the transformations of the law on service relationships in Polish law. In this and the following two chapters, the issue of transformation is presented as an orderly, sequential phenomenon (i.e. a dynamic process determined, in principle, by the legislature’s conscious choice, based on the theoretical and legal foundations that prevailed at a given point in the state’s historical social development). Therefore, in this chapter (titled “Stage One: Monocentric Integration of the Law on Service Relations in Administrative Law”), research is conducted from two perspectives: normative and theoretical/philosophical. In the first, the set of regulations on service relationships (when this matter first appeared in Polish law) is analytically compiled. This allowed the author to establish a model point of reference: the point at which this legal institution was in its purest and most perfect form. The second perspective situated this issue within the dichotomous and branch-wise division of the legal system and allowed for extensive reference to the philosophical rudiments of this model.
The next stage of the discussion, undertaken in chapter three, addressed the reasons (and scope) for the legislature’s radical shift away from the original, public-law concept of the law of service relationships. Historically, this change dates back to the post-war period and is closely linked to the geopolitical context in which the national legislature found itself. Nevertheless, while honouring the fundamental assumption of rationality on the part of the legislature, the topics presented in this part of the book are also approached from two perspectives: normative and theoretical. Therefore, the title of this chapter is “Stage Two: Decomposition of the Law of Service Relationships in the Legal System as a Result of the Establishment of Subcategories of Employee Service Relationships”.
In the fourth chapter, “Stage Three: Atomization of the Law of Service Relationships in the Broad Sense in the Legal System”, the author concludes his discussion of the transformations of the model of service relationship law. This chapter presents the legislature’s approach to this issue in the most recent period identified in the study, that is, from the political transformation of the Polish state to the present day. It presents the contemporary model of service relationship law in light of the applicable provisions, which have been termed the “atomization” of service relationship law. Consistently, and analogous to the structure of chapters 2 and 3, the issue is presented from a dichotomous perspective: normative (positive law) and theoretical, using dogmatic and doctrinal methods.
In the fifth chapter, the dogmatic legal approach gives way to a theoretical and philosophical perspective – hence its title, “The A Priori Paradigm of the Law of Service Relationships in the Philosophy and Theory of Law”. This is a key section in the book, where the designations of the model law of service relationships are decoded as a legal phenomenon belonging primarily to administrative law, and secondarily to public law.
The author concludes his research with chapter 6 (titled “Research Conclusions”), in which he summarizes the most important conclusions and answers the research hypotheses and specific questions formulated in chapter 1. Among the ten most important findings is the assertion that the essence and purpose of the law on service relationships (a special regime linking officers to the state) is the axiologically justified, normatively founded and socially acceptable ability of the legislature to proportionally restrict the rights and freedoms of officers for reasons of public interest. This conclusion also leads to a determination of the branch of law and the legal system’s positioning of the legal provisions constituting the titular law on service relationships in public law (i.e. administrative law).
W monografii pt: „Problem integralności prawa stosunku służbowego w teorii polskiego prawa administracyjnego” autor zaprezentował rozważania dogmatyczno-doktrynalne ukierunkowane na odkodowanie istoty prawa stosunku służbowego, jego normatywnych i ponadnormatywnych źródeł, właściwego modelu oraz jego przemian, stanu obecnego i postulowanych perspektyw dalszych przekształceń na tle filozofii i teorii polskiego prawa administracyjnego.
Struktura badań została ujęta w sześciu merytorycznie wyodrębnionych rozdziałach. Trzy z nich stanowią teoretycznoprawną analizę procesu przemiany prawa stosunku służbowego sensu largo, który przebiegał od pełnej integracji tego prawa (epoka międzywojenna) przez świadomą jego dekompozycję (epoka powojenna) aż po dzisiejszą atomizację (epoka potransformacyjna). Trzy kolejne rozdziały odnoszą się do innych wymiarów badanego zagadnienia. Jeden z nich dotyczy kwestii metodologicznych, w tym uporządkowania na gruncie dorobku myśli doktryny prawa administracyjnego podstawowych pojęć z tego obszaru. Kolejny jest miejscem spojrzenia na tę problematykę w szerokiej perspektywie filozofii prawa, czyli w ukierunkowaniu na poszukiwanie apriorycznych desygnatów służby publicznej, a tym samym – wtórnie – także prawa stosunku służbowego sensu largo. Natomiast ostatni rozdział zawiera syntetycznie zreferowane wnioski, które zostały udowodnione w przeprowadzonych badaniach.
Punktem wyjścia rozprawy była kwestia rozstrzygnięcia (lub przyjęcia) założeń hipotetycznych wobec trzech elementarnych zagadnień. Po pierwsze, niebagatelną kwestią było rozstrzygnięcie kwestii terminologicznych, czyli de facto uzasadnione zakreślenie granic prowadzonych badań w perspektywie systemu prawa. W tym zakresie konieczne było „konfrontacyjne” spojrzenie na badaną problematykę zarówno z pozycji prawa publicznego (tj. prawa administracyjnego), jak i prawa prywatnego (tj. prawa pracy). Po drugie, dokonanie takiego ustalenia granic poprzez określenie definicji pojęć umożliwiło pełne i kompletne skatalogowanie współczesnych źródeł normatywnych (aktów prawnych), które stanowią tytułową materię badawczą, tj. prawo stosunku służbowego sensu largo. Po trzecie wreszcie, ujawnione na poziomie dylematów definicyjnych kwestie (będące przecież w swojej istocie skutkiem zmian w merytorycznym, doktrynalnym rozumieniu stosowanych przez prawodawcę terminów) pozwoliły sformułować logiczną hipotezę badawczą całej rozprawy wraz z pytaniami szczegółowymi. Stąd rozdział pierwszy monografii brzmi: „Teoria prawa stosunku służbowego w prawie administracyjnym – ustalenia metodyczne”.
Rozdział drugi monografii stanowi właściwe otwarcie analizy cyklu przekształceń koncepcji prawa stosunku służbowego sensu largo w prawie polskim. W tym oraz w kolejnych dwóch rozdziałach zagadnienie przekształceń ukazane zostało jako uporządkowane zjawisko sekwencyjne, tj. dynamiczny proces uwarunkowany w założeniu świadomym wyborem prawodawcy, opartym na – dominujących w danym punkcie historycznego rozwoju społecznego państwa – podstawach teoretycznoprawnych. Stąd, w tym rozdziale pracy (o tytule: „Stadium pierwsze: monocentryczne zintegrowanie prawa stosunku służbowego w prawie administracyjnym”) badana problematyka ujęta została w dwie perspektywy: normatywną i teoretyczno-filozoficzną. W ramach pierwszej z nich, analitycznie skompletowano zbiór przepisów regulujących stosunek służbowy w chwili zaistnienia tej materii w prawie polskim po raz pierwszy. Takie stricte normatywno-formalne ujęcie tego zagadnienia w pierwotnym kształcie umożliwiło wyznaczenie modelowego punktu odniesienia, rozumianego jako punkt, w którym badana instytucja prawna miała postać czystą i najdoskonalszą. Druga perspektywa pozwoliła umieścić badany model tytułowej instytucji w dychotomicznym i gałęziowym podziale systemu prawa, a także umożliwiła szerokie odniesienie się do filozoficznych rudymentów tego modelu.
Kolejnym naturalnym etapem rozważań podjętym w rozdziale trzecim monografii była kwestia powodów i zakresu radykalnego zwrotu prawodawcy od pierwotnej, publicznoprawnej koncepcji prawa stosunku służbowego, z uwzględnieniem kluczowych powodów odejścia od zintegrowanego modelu na rzecz jego dekompozycji. Historycznie zmiana ta przypada na okres powojenny i jest ściśle uwarunkowana kontekstem geopolitycznym, w jakim znalazł się prawodawca krajowy. Niemniej jednak, honorując fundamentalne założenie racjonalności prawodawcy oraz a priori postrzegając zmianę paradygmatu prawa stosunku służbowego jako logiczny, uniwersalny proces także w tej części książki badana tematyka została ujęta w dwóch perspektywach, tzn. normatywnej i teoretycznej. Stąd tytuł tego rozdziału monografii przyjął brzmienie: „Stadium drugie: dekompozycja prawa stosunku służbowego w systemie prawa w wyniku ukonstytuowania podkategorii pracowniczych stosunków służbowych”.
W rozdziale czwartym, zatytułowanym: „Stadium trzecie: atomizacja prawa stosunku służbowego sensu largo w systemie prawa”, autor domknął rozważania o przekształceniach modelu prawa stosunku służbowego. Zostało tu więc przedstawione podejście prawodawcy do tego zagadnienia w ostatnim wyodrębnionym w badaniach okresie, czyli od czasu transformacji ustrojowej państwa do dnia dzisiejszego. Tym samym to tu przedstawiony został współczesny faktyczny model prawa stosunku służbowego w świetle obowiązujących przepisów, których rozproszony sposób wprowadzenia do porządku prawnego został nazwany „atomizacją” prawa stosunku służbowego. Konsekwentnie, analogicznie do struktury rozdziału drugiego i trzeciego badane zagadnienie przedstawiono w dychotomicznej perspektywie, tj. normatywnej (prawa pozytywnego) i teoretycznej, oraz przy użyciu metod dogmatycznej i doktrynalnej.
W rozdziale piątym podejście dogmatycznoprawne co do zasady ustępuje spojrzeniu teoretyczno- i filozoficznoprawnemu, dlatego jego tytuł przyjął brzmienie: „Aprioryczny paradygmat prawa stosunku służbowego w filozofii i teorii prawa”. Jest to kluczowe miejsce w monografii, gdzie podjęto próbę odkodowania desygnatów modelowego prawa stosunku służbowego jako zjawiska prawnego przynależnego w pierwszym stopniu do prawa administracyjnego, w drugim stopniu do prawa publicznego.
Całość rozważań autor zamyka rozdziałem szóstym (o tytule: „Wnioski badawcze”), w którym syntetycznie zreferował najważniejsze wnioski udowodnione w przeprowadzonych analizach. Rozdział ten to rodzaj reasumującego i sprawozdawczego podsumowania przeprowadzonych rozważań, które ponadto ściśle odnosi się do sformułowanych w rozdziale pierwszym hipotez badawczych i pytań szczegółowych. Wśród dziesięciu najważniejszych ustaleń znalazło się tam twierdzenie, że istotą i celem istnienia prawa stosunku służbowego (czy inaczej rzecz ujmując: specjalnego reżimu łączącego funkcjonariusza z państwem) jest uzasadniona aksjologicznie i oparta na normatywnych fundamentach, społecznie akceptowalna zdolność prawodawcy do proporcjonalnego ograniczenia praw i wolności funkcjonariuszy z uwagi na interes publiczny. Z konkluzji tej wynikło także rozstrzygnięcie przynależności gałęziowej i usytuowania w systemie prawa przepisów tworzących tytułowe prawo stosunku służbowego w prawie publicznym (tj. w prawie administracyjnym).
