Rozproszona europejska kontrola przestrzegania prawa do rzetelnego procesu sądowego w świetle zasady wzajemnego zaufania i wyroku C-216/18 PPU, LM

Europejski Przegląd Sądowy 2019, nr 2, s. 14-31.

Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości (dalej TS lub Trybunał) od pewnego czasu próbuje opisywać relacje między zasadą wzajemnego zaufania a ochroną praw podstawowych. W wyroku LM dotyczącym wykonania europejskiego nakazu aresztowania do państwa, w którym zagrożone może być prawo osoby ściganej do rzetelnego procesu przed niezawisłym sądem, Trybunał dotknął także zagadnień państwa prawa. Motywowany orzecznictwem strasburskim oraz stanowiskami państw członkowskich, a zwłaszcza ich sądów, Trybunał akceptuje rozproszoną kontrolę sądową przestrzegania praw podstawowych w państwach członkowskich UE. Kształtuje ją jednak bardzo rygorystycznie, w pierwszym rzędzie chroniąc mechanizm wzajemnego uznawania decyzji sądowych. W wyroku LM Trybunał przejął zasadniczy, dwupoziomowy test oceny ryzyka naruszenia prawa podstawowego z wyroku Aranyosi i Căldăraru. Przekształcił go faktycznie w test trójstopniowy i wskazał kolejne kroki, które sąd wykonujący ENA zobowiązany jest podjąć w przypadku wątpliwości odnoszących się do rzetelności procesu w państwie, które wystawiło nakaz. W pierwszej części artykułu analizie poddano kształtowanie się relacji między zasadą wzajemnego zaufania a ochroną praw podstawowych, a także sam wyrok w sprawie LM. W dalszej części przedstawiono praktykę sądową po wyroku w sprawie LM i skupiono się na szczegółowych zagadnieniach: inicjowaniu rozproszonej kontroli sądowej, źródłach informacji dla sądów wykonujących ENA, progu naruszenia standardu rzetelnego procesu oraz prowadzeniu dialogu sędziowskiego. Analiza warunków wskazanych przez TS oraz późniejszej praktyki sądowej wskazuje na szereg wątpliwości dotyczących przyjętego mechanizmu i pozwala stwierdzić, że nie jest on w pełni adekwatny do badania zagrożeń państwa prawa i oceny gwarancji niezawisłości sędziowskiej.

The case law of the Court of Justice has for some time now attempted to describe the relationship between the principle of mutual trust and the protection of fundamental rights. In the LM judgment on the execution of a European arrest warrant involving surrender of a person to a state where the right of a fair trial before an independent court may be compromised, the Court has also addressed the rule-of-law issues. Inspired by the Strasbourg jurisprudence and the positions of Member States, and especially the national courts, the Court accepted decentralized judicial review of respect for fundamental rights in EU Member States. However, it has shaped it very rigorously and adopted a stringent standard protecting, first and foremost, the mechanism of mutual recognition of judicial decisions. In the LM judgment, the Court of Justice accepted the two-stage test for assessing the risk of infringement of fundamental rights from the Aranyosi and Căldăraru judgment. In fact, it converted it into a three-stage test and pointed out the steps to be taken by the court executing the EAW in case of doubts as to the fairness of the trial in the issuing State. The first part of this article examines the evolution of the relationship between the principle of mutual trust and the protection of fundamental rights, as well as the LM judgment itself. Further on, the author presents the after the LM ruling judicial practice and focuses on specific issues: the initiation of decentralized judicial review, the sources of information for courts executing EAWs, the threshold for breach of the fair trial standard, and the engagement in judicial dialogue. An analysis of the conditions set out by the Court of Justice and subsequent judicial practice points to a number of issues relating to the adopted mechanism and allows the author to conclude that it is not fully adequate for examining threats to the rule of law or assessing guarantees of judicial independence.

Nieusuwalność sędziów i granice kompetencji państwa członkowskiego do regulowania krajowego wymiaru sprawiedliwości : uwagi w świetle wyroku Trybunału Sprawiedliwości z 24.06.2019 r., C-619/18, Komisja Europejska przeciwko Rzeczypospolitej Polskiej

Europejski Przegląd Sądowy 2019, nr 12, s. 4-14.

Trybunał Sprawiedliwości od pewnego czasu częściej zajmuje się zagadnieniami niezależności organów sądowych. W dużej mierze w związku ze zmianami ustrojowymi wprowadzanymi w niektórych państwach członkowskich, w tym w Polsce, przyjmuje rolę obrońcy wartości europejskich i chroni unijny porządek prawny przed dezintegracją. Wypracowawszy wcześniej rozumienie pojęcia sądu, w którym kryterium niezależności organu należy do elementów konstytutywnych definicji, w ostatnich latach TS badał szereg elementów niezależności i wydał kilka kluczowych orzeczeń o przełomowym znaczeniu. W sprawie sędziów portugalskich 1 uznał, że gwarancje niezależności musi posiadać każdy sąd państwa członkowskiego, który choćby potencjalnie może orzekać o interpretacji lub stosowaniu prawa Unii. Niezależność sądowa jest zatem niepodzielna. W wyroku w sprawie LM 2 Trybunał uznał niezależność sądów za istotę prawa do rzetelnego procesu sądowego, lecz także powiązał z ochroną rządów prawa. Wskazał też kryteria i tryb rozproszonej europejskiej kontroli poszanowania niezależności sądowej w kontekście wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych. Z kolei w wyroku w sprawie Sądu Najwyższego 3 Trybunał Sprawiedliwości wskazał granice kompetencji państw członkowskich do kształtowania sądownictwa krajowego. W toku sprawy TS doprowadził do odwrócenia niezgodnej z prawem UE „reformy emerytalnej” w SN. Nie wiążąc oceny dopuszczalności zmian przeprowadzanych w Sądzie Najwyższym z innymi elementami unijnymi, potwierdził także samodzielność europejskiego standardu niezależności sądownictwa. Stanowi on autonomiczny test, którego dochowanie można badać. Obok szczegółowego odniesienia się do zasady nieusuwalności sędziów oraz mechanizmu przedłużania ich służby czynnej TS poszerzył dotychczasową perspektywą badawczą i objął nią intencje ustawodawcy i rzeczywiste cele wprowadzanych zmian. O ile mechanizm uchybieniowy z art. 258 TFUE ma charakter naprawczy, może nawet przybrać postać dolegliwej represji finansowej, to dialog prejudycjalny przede wszystkim ma charakter prewencyjny, pytanie skierowane przez sąd krajowy służy wyjaśnieniu wątpliwości, które pojawiły się w sprawie krajowej z elementem unijnym, zaś uwzględnienie wskazówek TS przez sąd odsyłający pozwoli rozstrzygnąć sprawę krajową zgodnie z wymogami prawa Unii. Zasada skutecznej ochrony sądowej jest emanacją zasady rządów prawa, konkretyzuje ją w sferze dochodzenia i wykonalności uprawnień objętych prawem Unii, zabezpiecza effet utile prawa europejskiego. Państwa członkowskie UE mają obowiązek zapewnić taką ochronę w dziedzinach objętych prawem Unii, niezależnie od tego, w jakiej sytuacji stosują to prawo.

The Court of Justice has for some time been dealing more often with the issue of independence of judicial authorities. To a large extent, it is related to systemic changes introduced in some Member States, including Poland. The Court takes on the role of a guardian of European values and protects the EU legal order against disintegration. Having previously developed an understanding of the concept of ‘court’, in which the criterion of independence of the body is a constitutional element of the definition, in recent years the Court has examined a number of aspects of independence and issued a number of landmark judgments. In the case of Portuguese judges, it recognized that any court in a Member State which may even potentially rule on the interpretation or application of Union law must enjoy a guarantee of independence. Judicial independence is therefore indivisible. In the LM ruling, the Court acknowledged judicial independence as the essence of the right to a fair trial but also linked it to the protection of the rule of law. It also indicated the criteria and procedure for a decentralized European review of compliance with judicial independence in the context of mutual recognition of judicial decisions. In the Supreme Court ruling, the Court of Justice indicated the limits of the Member States’ powers to shape their national judiciaries. In the course of the case, the Court managed to reverse a ‘pension reform’ in the Supreme Court which was contrary to EU law. By not linking the assessment of the legitimacy of changes introduced in the Supreme Court with other EU elements, it also confirmed the self-sufficiency of the European standard of judicial independence. It is an autonomous test whose observance can be examined. In addition to a detailed consideration of the principle of irremovability of judges and the mechanism for extending their active service, the Court has widened its examination perspective to include legislative intentions and the true aims of the changes made.