„Stara” i „nowa” demokracja walcząca jako jedna z wartości europejskich

Europejski Przegląd Sądowy 2026, nr 3, s. 21-27.

Koncepcja militant democracy – demokracji walczącej (tłumaczonej również jako demokracja obronna) i jej praktyczne wykorzystanie są dziś integralną częścią systemu rządów demokratycznych w Europie. Zaproponowana przez uciekiniera z nazistowskich Niemiec, żydowskiego prawnika i politologa Karla Loewensteina, opisywała „środki bezpieczeństwa”, jakie państwo powinno stosować wobec wrogów demokracji, dążących do zniszczenia demokratycznego porządku prawnego za pomocą instrumentów oferowanych w jego ramach. Owymi środkami bezpieczeństwa były przede wszystkim przepisy prawa pozwalające na ograniczenie niektórych praw i wolności jednostek oraz grup, jak również rozwinięte na przestrzeni dekad upływających od zakończenia II wojny światowej całe instrumentarium politycznych sposobów powstrzymania sił antydemokratycznych przed przejęciem władzy. Demokracja walcząca od początku implikowała jednak także podstawową kontrowersję i wyzwanie, w jaki sposób demokracja może chronić się przed tymi, którzy dążą do jej zniszczenia, nie podważając jednocześnie swojego demokratycznego charakteru. Posługując się metaforą samego Loewensteina, należałoby zapytać, w jaki sposób demokracja może powstrzymać się od demokratycznego fundamentalizmu, który zamienia ją w konia trojańskiego, dzięki któremu wróg wkroczy do miasta. Niniejszy artykuł poświęcony jest wprowadzającym refleksjom nad możliwymi kierunkami koniecznej, jak się wydaje, redefinicji tej koncepcji, uwzględniającej nierozerwalne relacje między warstwą polityczną, społeczną i prawną funkcjonowania dzisiejszych demokracji. W jego pierwszej części wskazano „starych” i „nowych” wrogów demokracji, przechodząc następnie do omówienia przypadku Niemiec jako kraju zmagającego się z politycznymi i prawnymi dylematami wokół delegalizacji partii skrajnie prawicowych. W kolejnej części zaprezentowano wybrane, innowacyjne instrumenty demokracji walczącej. Artykuł kończy podsumowanie.

The concept of militant democracy (also known as defensive democracy) and its practical application is now an integral part of the democratic system of government in Europe. Proposed by Karl Loewenstein, a Jewish lawyer and political scientist who fled Nazi Germany, the concept described the „security measures” that the state should adopt to defend itself against enemies of democracy who seek to destroy the democratic legal order using the very instruments of that order. These security measures included primarily legal provisions allowing restricting certain rights and freedoms of individuals and groups, as well as a whole range of political instruments developed over the decades since the end of World War II to prevent anti-democratic forces from seizing power. However, militant democracy concept has also faced fundamental controversies and challenges from the outset regarding the way democracy, without undermining its democratic character, can protect itself against those who seek to destroy it. Using Loewenstein’s own metaphor, the question should be asked how democracy can refrain from democratic fundamentalism which turns the mechanism of democracy into the Trojan horse by which the enemy enters the city. This article presents introductory reflections on possible directions for the necessary redefinition of this concept, taking into account the inseparable relationships between the political, social, and legal layers within contemporary democracies. The first part identifies the „old” and „new” enemies of democracy. Next, the case of Germany is discussed as a country grappling with political and legal dilemmas surrounding the banning of far-right parties. The next section presents selected innovative instruments of militant democracy. The article concludes with a summary.