Czynniki warunkujące orzeczenia sądów dla nieletnich o zastosowaniu środka izolacyjnego

Prawo w Działaniu 2026, nr 66, s. 245–281.

Współautorstwo: Bloch, Karolina

The aim of this article is to discuss the factors influencing a court decision to impose isolation measures on juveniles. The analysis is based on the results of case file research conducted in 2025 at the Institute of Justice, which examined a group of youth who committed punishable acts or were demoralised, which led to the juvenile court ordering them to be placed in a youth educational centre, a correctional centre or in a district educational centre. The study was a repetition of research conducted a decade earlier and was based on the same research questions, and used, to the extent possible, similar research tools. Factors that may have influenced court’ decisions regarding the selection of isolation measures included the juvenile’s gender and age; the display of aggressive behaviour toward peers or at the home/institution where they resided; prior contact with the justice system, meaning previous cases initiated due to the commission of a criminal act or to signs of demoralisation; involvement in theft; and the mother’s criminal behaviour and imprisonment, were found to have an impact. Court decisions were also influenced by the suggestions contained in diagnostic opinions and interviews conducted during the process.

Celem artykułu jest omówienie czynników, które wpływają na orzeczenie przez sąd o zastosowaniu środków izolacyjnych wobec nieletnich. Analizy opieramy na wynikach badania aktowego przeprowadzonego w 2025 r. w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości, które objęło grupę młodzieży dopuszczającej się czynów karalnych lub wykazującej przejawy demoralizacji będące podstawą orzeczenia przez sąd dla nieletnich umieszczenia w młodzieżowym ośrodku wychowawczym, zakładzie poprawczym lub okręgowym ośrodku wychowawczym. Stanowiło ono powtórzenie badania przeprowadzonego dekadę wcześniej i bazowało na analogicznych pytaniach badawczych, a także – w miarę możliwości – podobnym narzędziu badawczym. Przeprowadzone analizy pokazały, że czynniki, które mogły wpływać na orzeczenie sądu o zastosowaniu środka izolacyjnego, to: płeć i wiek nieletniego, wykazywanie przez niego zachowań agresywnych wobec rówieśników, w domu czy placówce, w której przebywał, wcześniejszy kontakt z wymiarem sprawiedliwości w postaci spraw wszczętych z powodu popełnienia czynu karalnego lub wykazywania przejawów demoralizacji, popełnianie przez niego kradzieży w domu i poza nim, a także przestępczość i pobyt matki w zakładzie karnym. Decyzje sądu warunkowane były także sugestiami zawartymi w opiniach diagnostycznych i wywiadach środowiskowych sporządzanych na potrzeby badanej sprawy

Nieletni a środki izolacyjne : analiza zmian ostatniej dekady na podstawie badania akt spraw sądowych

Probacja 2026, nr 2, s. 89-119.

Współautorstwo: Bloch, Karolina

Celem artykułu jest pokazanie jak w ciągu ostatniej dekady zmieniła się praktyka orzekania o zastosowaniu wobec nieletnich środków izolacyjnych. Analizy opieramy na wynikach badań uzyskanych w ramach badania akt sądowych przeprowadzonych w latach 2015 i 2025 w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości. Objęły one grupę młodzieży dopuszczającej się czynów karalnych lub wykazującej przejawy demoralizacji będące podstawą orzeczenia przez sąd dla nieletnich umieszczenia jej w młodzieżowym ośrodku wychowawczym lub w zakładzie poprawczym, a w badaniu z 2025 r. również w okręgowym ośrodku wychowawczym. Przeprowadzone przez nas badania pokazały, że przez dekadę zaszły pewne istotne zmiany nie tylko wśród samych nieletnich, ale także w środowiskach, w których się wychowywali oraz w reakcji sądu na ich zachowania. Dotyczą one m.in. struktury problemów diagnozowanych u młodzieży. Częściej wśród nich pojawiają się zaburzenia psychiczne. Wzrost widoczny jest u dziewcząt, wobec których środki izolacyjne są stosowane. Zrównał się wiek dziewcząt i chłopców w momencie stania się po raz pierwszy podsądnym. Struktura popełnianych czynów pozostała w zasadzie taka sama, z pewnym wyjątkiem – redukcją czynów najpoważniejszych. Zwiększyła się także skala problemów występujących w rodzinach nieletnich – głównie wśród matek. Nieco inne zmienne niż dekadę temu okazały się istotne dla orzeczeń wydawanych przez sądy.

This article aims to demonstrate how the practice of adjudicating the use of isolation measures to juveniles has changed over the past decade. Our analyses are based on the results of case file research conducted in 2015 and 2025 at the Institute of Justice. These studies were based on a group of youth who committed punishable acts or were demoralised, which led to the juvenile court ordering them to be placed in a youth educational centre or a correctional centre, and in the 2025 study, also in a district educational centre. Our research has shown that over the past decade, significant changes have occurred not only among the juveniles themselves but also in the environments in which they were raised and in the court’s response to their behaviour. These changes concern, among other things, the structure of problems diagnosed among youth. Mental disorders are more common among them. An increase is visible in the share of girls. The age line between them and boys has become blurred. The structure of punishable acts committed is almost the same, with one exception: a reduction in the most serious acts. The scale of problems arising in the families of minors also increased, primarily among mothers. Slightly different variables than a decade ago proved important for court decisions.

Problemy z orzekaniem i wykonywaniem kary ograniczenia wolności wobec sprawców w starszym wieku na podstawie wyników badań empirycznych

Prawo w Działaniu 2025, nr 61, s. 211-239.

Restriction of freedom is currently one of the most frequently imposed penalties. Its predominant form is community service. This penalty is also often imposed on elderly people, which gives rise to the numerous problems that I learned about during empirical research – semi-structured expert interviews conducted, for example, among judges and probation officers in 2024. I conducted this study at the Institute of Justice as a part of the project titled “Diagnosis of problems of law enforcement and justice authorities in dealing with elderly offenders”. Reducing these problems to one sentence, it can be stated that sentencing elderly people to community service (here it is worth emphasizing that they are defined differently by my experts) is, in principle, unenforceable. This is because a large part of this age group has a certificate of disability or incapacity for work. Information in this regard is disclosed only at the enforcement stage, i.e., after the sentence has been imposed. The consequence of this is suspended proceedings, which eventually become time-barred or discontinued. This article explains why this is happening.

Kara ograniczenia wolności jest obecnie jedną z najczęściej orzekanych kar. Jej dominującą formą są prace na cele społeczne. Kara ta jest dość często orzekana również wobec osób w starszym wieku, co rodzi liczne problemy, o których dowiedziałam się w trakcie badań empirycznych – półustrukturyzowanych wywiadów eksperckich przeprowadzonych m.in. wśród sędziów i kuratorów w 2024 r. Badanie to przeprowadziłam w ramach projektu pt. „Diagnoza problemów organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości w postępowaniu ze starszymi sprawcami przestępstw”, w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości. Sprowadzając te problemy do meritum, można stwierdzić, że kara ograniczenia wolności wobec osób starszych (tu warto podkreślić, że różnie definiowanych przez moich rozmówców) jest co do zasady niewykonalna. Główna przyczyna, która za tym stoi, to orzeczenie o niepełnosprawności lub niezdolności do pracy, posiadane przez znaczną część tej grupy wiekowej. Informacje w tym zakresie ujawniane są dopiero na etapie wykonawczym, a zatem już po orzeczeniu kary. Konsekwencję tego stanowią zawieszone postępowania, które finalnie się przedawniają lub są umarzane. O tym, dlaczego tak się dzieje, traktuje niniejszy artykuł.

Przestępstwa stwierdzone

Współautorstwo: Klimczak, Joanna

Atlas przestępczości w Polsce. 7 / Paweł Ostaszewski, Justyna Włodarczyk-Madejska, Joanna Klimczak, Beata Gruszczyńska, Paweł Waszkiewicz. Warszawa : Wydawnictwo Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, 2025, s. 13-56.